موضوع تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه رانندگی پس از سالها بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. سازمان نظام روان شناسی و مشاوره کشور با همکاری پلیس راهور و سایر دستگاه های مرتبط، موضوع اجرای غربالگری سلامت روان متقاضیان گواهینامه را در حال بررسی و پیگیری دارد؛ طرحی که در صورت نهایی شدن میتواند یکی از مراحل دریافت گواهینامه را دستخوش تغییر کند.
بر اساس مقررات موجود، برخورداری از سلامت جسمی و روانی از جمله الزامات مرتبط با صدور برخی گواهینامه های رانندگی محسوب میشود. با این حال، ارزیابی تخصصی سلامت روان تاکنون مانند معاینه بینایی و سایر بررسی های پزشکی، به شکل عمومی برای تمام متقاضیان اجرا نشده است.
همین موضوع باعث شده با مطرح شدن دوباره این طرح، این سؤال شکل بگیرد که آیا در آینده تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه به یک مرحله اجباری برای همه متقاضیان تبدیل خواهد شد یا خیر؟
آیا تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه اجباری شده است؟
در حال حاضر نمیتوان گفت تمامی متقاضیان گواهینامه موظف به انجام تست سلامت روان هستند. مقررات مربوط به گواهینامه رانندگی، سلامت جسمی و روانی را بهعنوان یکی از معیارهای صلاحیت رانندگان در نظر گرفتهاند، اما این موضوع با الزام عمومی تمام افراد به مراجعه به روان شناس یا روان پزشک تفاوت دارد.
بر اساس توضیحات مطرح شده از سوی پلیس راهور، ارائه گواهی سلامت روان برای دریافت یا تمدید گواهینامه در شرایط فعلی به صورت عمومی الزامی نیست و در موارد خاص، چنانچه نیاز به بررسی تخصصی وجود داشته باشد، فرد میتواند برای ارزیابی بیشتر به روانشناس یا روانپزشک ارجاع شود.
بنابراین، مطرح شدن دوباره این طرح به معنای اجرای فوری تست سلامت روان برای همه متقاضیان نیست؛ بلکه موضوع در حال بررسی و پیگیری برای مشخص شدن نحوه اجرای احتمالی آن است.
چرا موضوع سلامت روان رانندگان دوباره مطرح شده است؟
یکی از مهمترین دلایل توجه دوباره به سلامت روان رانندگان، نقش عامل انسانی در وقوع تصادفات است. خطاهای رانندگی، تصمیمگیری نادرست، بی توجهی، حواس پرتی، رفتارهای پرخطر و ناتوانی در کنترل شرایط بحرانی میتوانند احتمال وقوع حادثه را افزایش دهند.
برای نمونه، برخی مسئولان پلیس راهور در سال های اخیر سهم قابل توجهی برای خطای انسانی در سوانح رانندگی اعلام کردهاند و مواردی مانند بی توجهی به جلو، حواس پرتی، سرعت و سبقت غیرمجاز، رعایت نکردن حق تقدم و ناتوانی در کنترل خودرو را از عوامل مهم تصادفات دانستهاند.
با این حال، نمیتوان تمام حوادث رانندگی را به وضعیت روانی راننده مرتبط دانست. کیفیت خودرو، وضعیت جادهها، شرایط آب وهوایی، نحوه آموزش رانندگان، قوانین و میزان نظارت نیز در ایمنی تردد تأثیر مستقیم دارند.
از این رو، غربالگری سلامت روان را میتوان در کنار سایر اقدامات، به عنوان یکی از ابزارهای احتمالی برای شناسایی عوامل انسانی مؤثر بر تصادفات در نظر گرفت.
تست سلامت روان رانندگان چگونه انجام میشود؟
مدلی که برای اجرای این طرح مطرح شده، لزوماً به معنای مراجعه مستقیم تمام متقاضیان به روان پزشک نیست.
یکی از ایده های اصلی، استفاده از یک مرحله غربالگری اولیه است. در این مرحله وضعیت روانشناختی فرد بررسی میشود و تنها افرادی که نشانه های نیازمند بررسی تخصصی داشته باشند، به مراحل بعدی ارجاع داده خواهند شد.
در صورت اجرای چنین سازوکاری، روند احتمالی میتواند شامل مراحل زیر باشد:
- انجام غربالگری اولیه سلامت روان
- بررسی نتایج و شناسایی موارد نیازمند ارزیابی بیشتر
- ارجاع افراد خاص به روانشناس یا روان پزشک
- بررسی تخصصی وضعیت فرد و تأثیر آن بر توانایی رانندگی
- اعلام نتیجه و ادامه فرآیند دریافت گواهینامه در صورت تأیید صلاحیت
این روش میتواند از ارجاع غیرضروری تمام متقاضیان به مراکز تخصصی جلوگیری کند و تمرکز ارزیابی را روی افرادی قرار دهد که احتمال وجود مشکل مؤثر بر رانندگی در آنها بیشتر است.
آیا افراد دارای مشکلات روانشناختی نمیتوانند گواهینامه بگیرند؟
وجود یک مشکل یا اختلال روان شناختی لزوماً به معنای ممنوعیت رانندگی نیست. مهمترین موضوع در ارزیابی صلاحیت رانندگی، میزان تأثیر وضعیت فرد بر تمرکز، تصمیمگیری، کنترل رفتار، واکنش در شرایط مختلف و توانایی رانندگی ایمن است.
به همین دلیل، در صورت اجرای تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه، منطقی است که ارزیابی بر پایه شرایط واقعی فرد و نظر متخصص انجام شود و صرفاً وجود یک عنوان تشخیصی، بهتنهایی معیار رد صلاحیت نباشد.
در چنین فرآیندی ممکن است برخی افراد بدون محدودیت خاصی واجد شرایط دریافت گواهینامه باشند، در حالی که برخی دیگر به درمان، بررسی بیشتر یا ارزیابی مجدد نیاز داشته باشند.
آیا رانندگان دارای تخلفات مکرر هم ارزیابی میشوند؟
یکی دیگر از موضوعاتی که در بحث های مربوط به غربالگری سلامت روان رانندگان مطرح شده، محدود نکردن این فرآیند به افرادی است که برای نخستین بار قصد دریافت گواهینامه دارند.
در صورت تصویب و طراحی سازوکار مناسب، میتوان رانندگان پرخطر یا افرادی را که سابقه تخلفات متعدد و رفتارهای حادثهساز دارند نیز در گروه های نیازمند ارزیابی مجدد قرار داد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که شرایط روحی و رفتاری یک فرد ممکن است در طول سال های رانندگی تغییر کند. بنابراین صرف تأیید صلاحیت فرد در زمان دریافت نخستین گواهینامه نمیتواند به معنای ثابت ماندن شرایط او در تمام سال های بعد باشد.
روند دریافت گواهینامه بعد از اجرای طرح چه تغییری میکند؟
اگر طرح غربالگری سلامت روان به مرحله اجرا برسد، احتمالاً یکی از مراحل جدید فرآیند دریافت گواهینامه به ارزیابی وضعیت روان شناختی اختصاص خواهد یافت.
در یک سناریوی احتمالی، متقاضی ابتدا مراحل معمول دریافت گواهینامه را طی میکند و سپس غربالگری اولیه سلامت روان برای او انجام میشود. افرادی که نتیجه غربالگری آنها نیاز به بررسی بیشتری داشته باشد، برای ارزیابی تخصصی ارجاع داده خواهند شد.
در مقابل، افرادی که از نظر روانشناختی مشکلی برای رانندگی ایمن نداشته باشند، میتوانند فرآیند دریافت گواهینامه را ادامه دهند.
هدف چنین فرآیندی، شناسایی زودهنگام عوامل روانشناختی مؤثر بر رانندگی و کاهش احتمال رفتارهای پرخطر در جادهها خواهد بود.
تست سلامت روان برای گواهینامه؛ اجباری است یا هنوز در مرحله بررسی؟
در شرایط فعلی، تست سلامت روان برای دریافت گواهینامه به صورت عمومی برای تمام متقاضیان اجباری نشده است. بنابراین افرادی که قصد دریافت یا تمدید گواهینامه دارند، نباید صرفاً بر اساس مطرح شدن این طرح تصور کنند که حتماً باید برای انجام تست روانشناختی اقدام کنند.
آنچه اکنون اهمیت دارد، پیگیری اجرای مقررات مرتبط با سلامت روان رانندگان و بررسی سازوکار مناسب برای غربالگری متقاضیان است. در صورت نهایی شدن طرح و تصویب شیوه اجرایی آن، جزئیات مربوط به گروههای مشمول، نحوه انجام تست، مراکز مجاز و تأثیر نتیجه ارزیابی بر صدور یا تمدید گواهینامه اعلام خواهد شد.
بنابراین در حال حاضر باید میان «وجود مقررات مربوط به سلامت روان» و «اجباری شدن تست سلامت روان برای همه متقاضیان» تفاوت قائل شد. موضوع اجرای گسترده این ارزیابی همچنان در مرحله پیگیری و بررسی قرار دارد و تا زمان اعلام رسمی جزئیات، نمیتوان آن را یک الزام عمومی برای تمام رانندگان دانست.
جمعبندی
بازگشت موضوع تست سلامت روان رانندگان به بحث های کارشناسی، نشان دهنده توجه بیشتر به نقش عوامل انسانی در ایمنی جاده هاست. غربالگری اولیه میتواند در صورت طراحی صحیح، به شناسایی افرادی کمک کند که وضعیت روانشناختی آنها ممکن است بر تمرکز، تصمیمگیری یا کنترل رفتار هنگام رانندگی اثر بگذارد.
با این حال، تا زمانی که اجرای عمومی این طرح بهصورت رسمی اعلام نشود، تست سلامت روان برای تمام متقاضیان گواهینامه را نمیتوان یک الزام قطعی و سراسری دانست. باید منتظر ماند و دید نتیجه بررسیهای مشترک میان پلیس راهور، سازمان نظام روان شناسی و سایر نهادهای مرتبط چه خواهد بود.
